«Η κωμωδία έγκειται στην ασυνάφεια ανάμεσα στο πώς φαίνονται τα πράγματα από την οπτική των Ολύμπιων θεών και στον ζήλο με τον οποίο οι άνθρωποι κυνηγούν τα διάφορα έωλα εγχειρήματά τους, απόλυτα πεπεισμένοι για την αδιαμφισβήτητη σπουδαιότητά τους» γράφει ο Τέρι Ιγκλτον στο βιβλίο του «Χιούμορ». Ο ζοφερός ντετερμινισμός που διέπει την ανθρώπινη ύπαρξη, αυτή η αέναη (αυτο)παγίδευση των ανθρώπινων όντων σε άσκοπους κύκλους γύρω από τον εαυτό τους και τις ματαιότητές τους, εμπνέει την κωμωδία, όπου είναι εμφανής η προαιώνια συμπαιγνία ανάμεσα στο μηδενιστικό και το θεραπευτικό.
Η «Ειρήνη» του Αριστοφάνη
Στην κατά Αριστοφάνη «Ειρήνη», ένας ηλικιωμένος αγρότης, ο Τρυγαίος, επιχειρεί να φέρει πίσω την ειρήνη στην Αθήνα που ταλανίζεται από τις πολεμικές επιδρομές των Σπαρτιατών, οι οποίες έχουν καταστρέψει τις καλλιέργειες των πολιτών.
Ιππεύει τον ιπποκάνθαρό του, που θρέφει με περιττώματα, και πετάει στον Ολυμπο, όπου κατοικούν οι θεοί. Αυτοί, όμως, αηδιασμένοι από τον εμφύλιο πόλεμο των Ελλήνων, έχουν μετοικήσει σε άλλον τόπο – μόνο ο Ερμής μένει πια στην ολύμπια θεϊκή κατοικία – και έχουν αναθέσει την εποπτεία των ανθρώπινων πραγμάτων στον Πόλεμο, ο οποίος κρατά φυλακισμένη την Ειρήνη σε μια σπηλιά.
O αρχαίος κωμωδιογράφος κάνει χρήση στη δομή του ποιήματός του πρωτοποριακών για την εποχή του αφηγηματικών τεχνικών – στοιχεία σουρεαλιστικά, ουτοπικού και γκροτέσκου ρεαλισμού, κατάργηση του τέταρτου τοίχου – που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα στο παγκόσμιο θέατρο.
Τα αρχαία ποιήματα, εκτός από ψυχαγωγικό, είχαν και παιδευτικό χαρακτήρα, καθώς διαμόρφωναν το ήθος και τη σκέψη των πολιτών. Η «Ειρήνη» παρουσιάστηκε στα Μεγάλα Διονύσια του 421 π.Χ., μόλις λίγες ημέρες προτού υπογραφεί η Νικίειος Ειρήνη ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη. Ο Αριστοφάνης συνέθεσε το έργο μέσα στην ατμόσφαιρα των διαπραγματεύσεων, εκφράζοντας την αγωνία, την κούραση από τον δεκαετή Αρχιδάμειο Πόλεμο και την ελπίδα των πολιτών για την επιστροφή στην ειρηνική ζωή. Παράλληλα, καταγγέλλει την φιλοπόλεμη πολιτική που εισήγαγε ο Περικλής, την οποία συνέχισαν, μετά τον θάνατό του, οι πολιτικοί του επίγονοι, όπως ο δημαγωγός Κλέωνας.
Η «Επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη»
Η παράσταση των Νίκου Καραθάνου (σύλληψη, σκηνοθεσία), Φοίβου Δεληβοριά (διασκευή, πρωτότυπο κείμενο, μουσική, τραγούδια) και Αγγελου Τριανταφύλλου (συνεργασία στη σκηνοθεσία, μουσική) «Ειρήνη – Μια επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη» εκκινεί από μία γνήσια και ευγενή καλλιτεχνική ανησυχία: να «επισκεφθεί» την αριστοφανική «Ειρήνη», ένα εμβληματικό αντιπολεμικό έργο της αρχαιότητας, διερευνώντας τα δραματουργικά του όρια, να συνομιλήσει με σύγχρονους όρους με το αρχαίο ποίημα γράφοντάς το από την αρχή, να αποτελέσει μια ζωντανή γιορτή αντίστασης απέναντι στη διαχρονική παράνοια του πολέμου. Το παραστατικό αποτέλεσμα δικαίωσε τις προθέσεις των δημιουργών του; Η «επίσκεψη» απέδωσε καλλιτεχνικούς καρπούς; Οι «επισκέπτες» αποδίδουν τα δέοντα στον «οικοδεσπότη»;
Υπάρχουν, σίγουρα, κάποιες ενδιαφέρουσες δραματουργικές ιδέες: ο Τρυγαίος γίνεται Τρυγαία και ο Ερμής Αθηνά προσδίδοντας αέρα girl power στην παράσταση, ο Πόλεμος – βγαλμένος από vintage comics – παρουσιάζεται ως υπερμεγέθης Γορίλλας έτοιμος να ισοπεδώσει άπαντες, η «Οδύσσεια» του Νόλαν έχει την τιμητική της («Είπες την Ελένη μαύρη;») με άμεση ανταπόκριση από το κοινό.
Ομως, το συνολικό αποτέλεσμα αποτυπώνει μια αρμένικη, παρατεταμένη σκηνική «βίζιτα» στο έργο του Αριστοφάνη χωρίς στόχευση, με πολύ σαματά και χαοτική σκηνική φλυαρία, κυρίως στα τελευταία 45′ της παράστασης. Ειδικά το εύρημα της παρουσίασης της Ειρήνης (Ζέτα Μακρυπούλια) ως εστεμμένης καλλιστείων, η οποία τη μία στιγμή «Πιστεύει στην παγκόσμια ειρήνη» και την άλλη απαγγέλλει στίχους από την ορφική θεογονία, είναι επιεικώς αφελές.
Σαφώς, δεν τίθεται θέμα σύγκρισης με το έργο του Αριστοφάνη – κάτι τέτοιο θα αδικούσε και τον αρχαίο ποιητή και τους σύγχρονους δημιουργούς. Το ζήτημα είναι αν το νέο αυτό έργο στέκει ως αυθύπαρκτη δραματουργική πρόταση. Δύσκολα. Μάλλον απίθανο φαντάζει στο μέλλον ένας σκηνοθέτης ή παραγωγός να επιλέξει την «Επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη» και όχι την πρωτότυπη «Ειρήνη», την οποία, με τη σειρά του, θα «επισκεφθεί» εκ νέου. Γιατί, βλέπετε, τα κλασικά έργα, που εξακολουθούν να είναι σύγχρονα 2.500 χρόνια μετά τη δημιουργία τους, αντέχουν και παραμένουν αλώβητα απ’ όλες τις «επισκέψεις» που έχουν δεχθεί.
Τα σύγχρονα έργα, όταν πέφτουν στην παγίδα της ατέρμονης αυτοαναφορικότητας και της βεβιασμένης επικαιροποίησης, χάνουν το κέντρο και το μέτρο τους. Ετσι, το χιούμορ του νέου πονήματος λίγες φορές βρίσκει τον στόχο του στο κοινό, οι πολιτικές αναφορές του κειμένου λειτουργούν κατά κόρον ως άλλοθι ενός επιδερμικού α λα social media σχολιασμού και μιας αισθητικής «παιδικής χαράς για ενήλικες», η δραματουργική αστάθεια (Δεληβοριάς) είναι εμφανής, η σκηνοθετική γραμμή (Καραθάνος) σε λογική μπουλουκιού, οι μουσικές συνθέσεις (Δεληβοριάς, Τριανταφύλλου) χωρίς σαφή ταυτότητα – τζαζ, σουίνγκ, μπαλάντες, έθνικ, οπαδικά συνθήματα, η αφοσίωση του θιάσου στο όραμα του σκηνοθέτη συγκινητική αλλά και καταβαραθρωτική για αρκετά μέλη του.
Ξεχωρίζουν η σαρωτική Γαλήνη Χατζηπασχάλη (Τρυγαία) – παίρνει όλη την παράσταση πάνω της –, η απολαυστική κωμίκα Εμιλυ Κολιανδρή (θεά Αθηνά), ο σπινθηροβόλος Πάνος Παπαδόπουλος (Τάραχος, γιος του Πολέμου), ο πληθωρικός συναισθηματικά Γιλμάζ Χουσμέν (μέλος Χορού).
Στα συν της παράστασης, η σκηνογραφική φαντασία της Εύας Μανιδάκη, η εικαστική προσέγγιση της οποίας (συστάδες από καλαμιές, αχυρένια καλύβα που ανεβοκατεβαίνει, ένας τεράστιος φουσκωτός γορίλλας-προσωποποίηση του πολέμου, ένας σκουπιδοτενεκές-ιπποκάνθαρος), μαζί με τα πολύχρωμα mix & match κοστούμια του Αγγελου Μέντη και τους «σκοτεινούς» φωτισμούς της Ελίζας Αλεξανδροπούλου δημιουργούν έναν ποπ, εξωτικό, σουρεαλιστικό μικρόκοσμο, που αποτυπώνει τη χαρά της ζωής απέναντι στην ερεβώδη πραγματικότητα του πολέμου.
ΥΓ.: Στην παράσταση ακούγεται δύο φορές μαγνητοφωνημένος ο λόγος του εκλιπόντος Βασίλη Παπαβασιλείου. Μνεία και σεβασμός στο πρόσωπο του μεγάλου θεατρανθρώπου και διανοουμένου ή εκμαίευση εύκολου συναισθήματος από τους θεατές;
Πρώτη δημοσίευση: Το Βήμα (8/9/2026)